Auteur van deze pagina: Annemieke Bevelander en Iris Bulters

0. Praktische informatie voor taalonderzoek


Zover bekend is er geen onderzoek gedaan naar taalontwikkelingsstoornissen (TOS) in het Amhaars. Om deze reden kunnen hier geen uitspraken worden gedaan over welke problemen Ethiopische kinderen met TOS in het Nederlands kunnen hebben. Wel kan er uiteengezet worden tot welke fouten transfer vanuit de Amhaarse taal kan leiden in de Nederlandse taal. Verder valt hieronder te lezen welke vragen aan Ethiopische ouders gesteld kunnen worden met betrekking tot TOS.

Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer
Het Amhaars wijkt in veel opzichten af van het Nederlands. Hierdoor kunnen er problemen ontstaan in de fonologie, morfologie, syntaxis en/of pragmatiek in de Nederlandse taal als gevolg van transfer. Als deze problemen in het Nederlands worden geconstateerd, hoeft dit dus geenszins op een taalontwikkelingsstoornis te duiden.

Fonologie
Uitspraak
De meeste klanken van het Nederlands komen ook in het Amhaars voor. Hierdoor zullen dus geen grote problemen ontstaan. De enige problemen die verwacht worden in de uitspraak van het Nederlands, is de uitspraak van lange en samengestelde klinkers en sommige medeklinkers. In het Amhaars komen lange en samengestelde klinkers zoals in ‘maand’ niet voor, omdat de klinkers altijd kort zijn. Wat betreft de medeklinkers, er komen in het Amhaars ejectieven voor die in het Nederlands niet voorkomen, zoals de uitstoot van lucht na een /p/ of een /k/. Hierdoor kan de uitspraak van sommige Nederlandse medeklinkers door Amhaarse sprekers afwijkend klinken.

Syllabestructuur
De structuur van de syllabe kan mogelijk voor problemen zorgen. Dit heeft te maken met het gebruik van consonantenclusters in de Nederlandse taal. Naar verwachting hebben Amhaarse sprekers moeite met woorden als ‘school’ en ‘knoop’, omdat consonantenclusters in het begin van een syllabe niet voorkomen in het Amhaars. Ook het einde van een syllabe kan voor problemen zorgen, met clusters van meer dan twee medeklinkers, zoals in het woord ‘herfst’. Een andere probleem in de Nederlandse taal kan zich voordoen bij het gebruik van syllaben die met een klinker beginnen, zoals ‘altijd’.

Klemtoon
De klemtoon wordt in het Amhaars meestal niet gelegd op de laatste syllabe. Hierdoor wordt verwacht dat Amhaarse sprekers moeite hebben met Nederlands woorden waarbij de klemtoon wel op de laatste syllabe wordt gelegd, zoals ‘industrie’.

Morfologie
Verbuigingen
Er kunnen problemen ontstaan bij het vormen van meervouden van naamwoorden. De meervoudsvorming van het naamwoord is in het Amhaars eenvoudiger dan in het Nederlands, omdat er in de meeste gevallen gebruik gemaakt wordt van het suffix –očč. Om deze reden wordt verwacht dat sprekers van het Amhaars de Nederlandse meervoudssuffixen –en en –s foutief toepassen.
Waarschijnlijk zullen Ethiopische kinderen ook moeite hebben met voornaamwoorden. Deze worden vaak als affix gebruikt of zelfs helemaal weggelaten. Naar verwachting zullen Ethiopische sprekers voornaamwoorden als affix gebruiken of weglaten in de Nederlandse taal.

Vervoegingen
In het Nederlands bestaan er andere regels om werkwoorden te vervoegen dan in het Amhaars. Echter, de regels in het Amhaars zijn veel uitgebreider dan de regels in het Nederlands. Voor de vervoeging van het werkwoord in het Amhaars wordt er onder andere gekeken naar het aantal medeklinkers en de beginletter van het werkwoord. Dit kan problematisch zijn als een Ethiopisch kind besluit naar de beginletter van het werkwoord te kijken in plaats van de letter aan het einde van een stam, zoals in het Nederlands hoort bij het vervoegen van een werkwoord. Hierdoor kan het kind kiezen voor een verkeerde werkwoordsvervoeging. Verder worden er geen grote problemen verwacht op het gebied van vervoegingen in het Nederlands, aangezien het Amhaarse systeem ingewikkelder is dan het Nederlandse.

Lidwoorden
In de Amhaarse taal worden geen lidwoorden gebruikt. Dit kan leiden tot weglating van de Nederlandse lidwoorden.

Syntaxis
Woordvolgorde
De syntaxis kan problematisch zijn, omdat de woordvolgorde van het Amhaars (SOV) anders is dan de woordvolgorde van het Nederlands (SVO). Wel wordt de woordvolgorde SOV in het Nederlands gebruikt voor bijzinnen. Het is mogelijk dat sprekers van het Amhaars in Nederlandse hoofdzinnen het werkwoord achter in de zin gaan zetten. Naar verwachting zullen zij de bijzinnen wel in de juiste volgorde formuleren.

Vraagzinnen
De vorming van vraagzinnen in het Amhaars is ook anders dan in het Nederlands. Zo kan het zijn dat zij niet de volgorde van de woorden in de zin veranderen, zoals gebruikelijk is in een Nederlandse vraagzin (inversie). Naar verwachting zullen zij het vraagwoord na het onderwerp plaatsen, wat in het Nederlands niet mogelijk is.

Pragmatiek
Aangezien het Amhaars een toontaal is, kunnen de sprekers mogelijk gebruik maken van bepaalde tonen in de Nederlandse taal om een emotie aan te duiden. Maar verder worden er geen problemen verwacht op het gebied van de pragmatiek in Nederland.

Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen
Aangezien er geen onderzoek is gedaan naar het Amhaars op het gebied van TOS, kan hier geen uitspraak gedaan worden over specifieke TOS-elementen in het Amhaars. Het Amhaars is een taal met een rijke morfologie. Het is bekend dat kinderen met TOS, die een taal spreken met een rijke morfologie, dan ook problemen hebben met de morfologie. Maar als een Ethiopisch kind problemen heeft met de Nederlandse morfologie, wil dit niet zeggen dat het desbetreffende kind TOS heeft, omdat hier verder onderzoek voor nodig is. Bij een vermoeden van TOS, kunnen de volgende vragen met betrekking tot algemene TOS-elementen in het Amhaars eventueel gesteld worden aan de ouders:

  • Heeft het kind moeite met meervoudsvormen?
  • Laat het kind suffixen bij naamwoorden weg?
  • Heeft het kind moeite met het vervoegen van werkwoorden?
  • Heeft het kind moeite met negatie?

1. Algemene informatie over het Amhaars


Het Amhaars is de nationale taal van Ethiopië. Er zijn 25 miljoen mensen die Amhaars spreken. Het is ook wel bekend als Abyssinian, Amarinya, Amarigna en Ethiopisch. Het Amhaars is een semitische taal. In Ethiopië worden naast het Amhaars nog 84 andere talen gesproken. Ook bestaan er in het land meer dan 200 dialecten. Het Amhaars wordt door 32,7 % van de bevolking gesproken. Het is hiermee ook de taal die in het land door de meeste personen gesproken wordt. Dit betreft vooral de middenklasse en de hogere klasse van de bevolking. Het Amhaars wordt ook gesproken in delen van Djibouti, Egypte, Israël, Zweden en de Verenigde Staten.

Schriftsysteem
Het Amhaars wordt geschreven met een versie van het Ge’ez alfabet. Dit is heel anders dan het Latijnse alfabet. Elk teken in het Amhaarse alfabet is een combinatie van een medeklinker en een klinker, er bestaan geen losse tekens voor medeklinkers of klinkers. Elk teken staat dus voor een lettergreep. Dit betekent dat het eigenlijk geen alfabet is, maar een syllabisch schrift (zie Afbeelding 1).

amhaars schrijfsysteem.jpg
Afbeelding 1. Het Amhaarse syllabenschrift

2. Specifieke informatie over het Amhaars


Fonologie
Uitspraak
Er zijn 30 medeklinkers en 7 klinkers in het Amhaars (zie Afbeelding 2). De klanken van het Nederlands komen ook in het Amhaars voor.


consonanten en vowels amhaars.jpg
Afbeelding 2. Amhaarse fonemen

De meeste klinkers in het Amhaars zijn kort. Lange klinkers komen maar heel zelden voor. Verder maakt het Amhaars gebruik van ejectieven. Bij ejectieven wordt heel kort een beetje extra lucht naar buiten gestoten na de uitspraak van de klank. Dit is het geval bij de /p/, /t/, /k/, en de /s/.

Syllabestructuur
Er bestaan in het Amhaars geen clusters van klinkers, zoals bijvoorbeeld in het Nederlandse woord geaccepteerd. Twee klinkers na elkaar worden samengevoegd tot één klinker, zoals bijvoorbeeld in het woord 'tena-änna' (gezond), wat uitgesproken wordt als 'tenänna'. De structuur van de syllabe kan CVCC zijn, waarbij er dus alleen een cluster aan het eind van de syllabe kan staan en dat cluster bestaat uit maximaal twee medeklinkers. Er zijn ook geen lettergrepen die beginnen met een klinker.

Klemtoon
De klemtoon kan bij een willekeurige syllabe voorkomen. Meestal wordt de klemtoon niet gelegd op de laatste syllabe in het Amhaars.

Morfologie
Naamwoorden
In de Amhaarse taal worden affixen aan naamwoorden toegevoegd om het geslacht, het getal, de bepaaldheid, de naamval en het direct object te bepalen. Er bestaat dan ook een onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke naamwoorden. Dit wordt weergegeven door achter een vrouwelijk naamwoord een –t te plaatsen. Dit gebeurt alleen bij bepaalde patronen, zoals bijvoorbeeld naamwoorden die eindigen met –awi, en bij geïsoleerde naamwoorden. Voor naamwoorden voor mensen is er zowel een mannelijk (wänd) als een vrouwelijk (set) voorzetsel, voor dieren zijn deze voorzetsels wänd, awra en täbat voor mannelijke dieren en anest of set voor vrouwelijke dieren. Verder wordt het vrouwelijke geslacht ook gebruikt om verkleinwoorden aan te geven.

Het meervoud van naamwoorden wordt gevormd door het suffix –očč, zoals bij het woord voor huis: bet (huis) en bet-očč (huizen).
Wanneer een naamwoord eindigt met een klinker, wordt of de laatste klinker van het naamwoord weggelaten, of het suffix verandert in -wočč (voor naamwoorden die eindigen met –a, -u of –o) of -yočč (voor naamwoorden die eindigen met –i of –e). Dit is te zien in de volgende voorbeelden:

wәšša (hond) – wәšš-očč (honden)
käbäro (trommel) – käbäro-wočč (trommels)
mәssale (spreekwoord) mәssale-wočč (spreekwoorden)
Bij een klein aantal onregelmatige naamwoorden, zoals leenwoorden uit andere talen, worden andere regels toegepast. Hierbij wordt of gebruik gemaakt van de suffixen –an of –at, of er is sprake van klinkerverandering.

Lidwoorden
In tegenstelling tot het Nederlands wordt er in het Amhaars geen gebruik gemaakt van lidwoorden.

Voornaamwoorden
Het Amhaars is een PRO-drop taal. Het persoonlijk voornaamwoord kan dus weggelaten worden in een niet-verplichte context. In het Amhaars kun je dan zeggen: 'loopt op straat' en dan is aan de vervoeging van het werkwoord te zien of het om een 1e, 2e of 3e persoon gaat en of het om enkelvoud of meervoud gaat. Ook kunnen de voornaamwoorden weergegeven worden als losse woorden, zoals persoonlijk voornaamwoorden, maar ook als suffix aan een werkwoord. De vorm van deze voornaamwoorden wordt bepaald door de persoon en het getal van het werkwoord, maar ook door de laatste klinker van het werkwoord, waardoor er vele vormen zijn. In het Amhaars bestaat een extra vorm voor de voornaamwoorden, waarmee respect aangeduid wordt. Deze vorm bestaat in de 3e persoon enkelvoud en meervoud. Verder worden bezittelijke voornaamwoorden weergeven als suffix aan een naamwoord.

Werkwoorden
Het Amhaars maakt gebruik van een koppelwerkwoord. Dit is een verbuiging van het werkwoord zijn. Het koppelwerkwoord wordt geplaatst aan het eind van de zin. Om negatie aan te geven wordt een andere vorm van het koppelwerkwoord gebruikt.
De werkwoordsvorming van het Amhaars is erg complex. Zo bestaan er drie klassen werkwoorden: de biradicalen, de triradicalen en de quadriradicalen (werkwoorden die als basis twee, drie of vier medeklinkers hebben). Binnen deze klassen werkwoorden bestaan vele typen werkwoorden, waarbij de werkwoorden onder andere ingedeeld worden naar beginletter van het werkwoord. Bij al deze klassen zijn er verschillende regels voor de werkwoordsvervoeging.
De werkwoorden worden vervoegd door prefixen en suffixen toe te voegen aan de stam van het werkwoord. Bij deze vervoeging is sprake van congruentie met het onderwerp van de zin. Hierbij zijn persoon, geslacht, getal, naamval en aspect van belang. Ook wordt er gekeken naar de verschillende klinkers aan het eind van de stam.

Een voorbeeld van één van de mogelijke vervoegingen is hieronder te zien.

1 ev
säbbär-ku ‘I broke’
1 mv
säbbär -n ‘we broke’
2 ev mnl
säbbär- h ‘you broke’
2 mv
säbbär -aččïhu ‘you broke’
2 ev vrwl
säbbär- š ‘you broke’
2 mv
säbbär -aččïhu ‘you broke’
3 ev mnl
säbbär- ä ‘he broke’
3 mv
säbbär- u ‘they broke’
3 ev vrwl
säbbär- äčč ‘she broke’
3 mv
säbbär- u ‘they broke’

1 ev
ï-säbr ‘I break’
1 mv
ï-n-säbr- ‘we break’
2 ev mnl
tï-säbr- ‘you break’
2 mv
tï-säbr-u ‘you break’
2 ev vrwl
tï-säbr-i ‘you break’
2 mv
tï-säbr-u ‘you break’
3 ev mnl
yï-säbr ‘he breaks’
3 mv
yï-säbr-u ‘they break’
3 ev vrwl
yï-säbr- ‘she breaks’
3 mv
yï-säbr-u ‘they break’

Syntaxis
De woordvolgorde is subject – object -verb (SOV). Vraagzinnen worden in het Amhaars gevormd door het gebruik van een vragend voornaamwoord. Dit voornaamwoord staat niet zoals in het Nederlands aan het begin van de zin, maar na het onderwerp van de zin, zoals te zien is in de volgende zin: "bet-u yä-yät-u wändemm-eh näw?" (Van welk van je broers is het huis? Letterlijk: Het huis van welk van je broers het is?)

Pragmatiek
Het Amhaars is een toontaal, waarbij de toon van een zin aan kan geven of er sprake is van bijvoorbeeld verbazing of walging.
Zoals eerder gezegd is er bij de voornaamwoorden ook sprake van een vorm die respect aanduidt.
Verder is er sprake van pragmatiek in het gebruik van handgebaren, zo mag je alleen wijzen met één vinger als je naar een kind wijst, bij het wijzen naar een volwassene moet de hand en de arm uitgestrekt worden.

3. Verwervingsfases in bovenstaande domeinen in het Amhaars


Over de verschillende verwervingsfases in het Amhaars is helaas geen informatie gevonden. De enige informatie die toegestuurd is, is heel specifieke informatie over bepaalde fonologische onderdelen van het Amhaars, geschreven door Abebayehu Messele, maar dat is voor het doel van deze Wiki te specifiek. Voorlopig wordt ervan uitgegaan dat Amhaarse kinderen zich ongeveer zullen houden aan het schema dat op deze Wiki is gepresenteerd.

4. Onderzoek naar taalontwikkelingsstoornissen in het Amhaars


Er is nog geen onderzoek gedaan naar taalontwikkelingsstoornissen in het Amhaars. Wel heeft Abebayehu Messele van de universiteit van Sheffield een aantal onderzoeken verricht naar problemen met spraak door afwijkende anatomie van de mond, maar dat valt buiten het kader van deze Wikipagina.

5. Slotopmerkingen en literatuurverwijzingen


Het Amhaars wijkt in veel opzichten af van het Nederlands. In het Amhaars komen geen lange en samengestelde klinkers voor, er komen geen clusters voor aan het begin van een woord en de structuur van de syllabe is anders. Bij de vorming van het werkwoord zullen minder problemen optreden, omdat deze in het Amhaars veel complexer is dan in het Nederlands. Er kunnen echter wel problemen ontstaan bij het vormen van meervouden van naamwoorden. Ook de syntaxis kan problematisch zijn, omdat de woordvolgorde van het Amhaars anders is dan de woordvolgorde van het Nederlands. Ook het vormen van vraagzinnen en het feit dat het Amhaars een PRO-drop taal is, kan voor problemen zorgen.

Als bovenstaande problemen in het Nederlands worden geconstateerd, hoeft dit dus geenszins op een taalontwikkelingsstoornis te duiden.

De morfologie van het werkwoord in het Amhaars is vreselijk uitgebreid en voor het doel van deze Wiki is het niet nuttig om die helemaal te behandelen. Wie hier echter meer over wil lezen, kan ik het boek van Wolf Leslau aanraden: Introductory grammar of Amharic. Het is een overzichtelijk boek om hier meer over te weten te komen.

Er is een website over leerproblemen, onder andere dyslexie, en spraakproblemen in het Amhaars. Op deze website komen in de toekomst ook artikelen over leer- en spraakproblemen in het Amhaars. Helaas staan deze er nu nog niet op, maar voor wie hierin geïnteresseerd is, is het interessant om dit in de gaten te houden FAILCD-Ethiopia

Literatuurverwijzingen
Kaye, A.S. Phonologies of Asia and Africa: Including the Caucasus, hoofdstuk 21. Eisenbrauns, 1997
Leslau, W. Reference Grammar of Amharic. Harrassowitz: Wiesbaden, 1995
Leslau, W. Introductory Grammar of Amharic. Harrassowitz: Wiesbaden, 2000
Dowtin, H. Predicted Influences of Amharic on Spoken English: Clinical Implications. Washington, D.C.; Kay T. Payne, Howard University

Websites:
http://languagemanuals.weebly.com/uploads/4/8/5/3/4853169/amharic_language_manual.pdf
http://www.omniglot.com/writing/amharic.htm
Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the world, sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com/