Bosnisch

toc Auteur van deze pagina: Naomi Brant

0. Praktische informatie voor taalonderzoek

 * Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer **

Er is een aantal verschillen tussen het Bosnisch en het Nederlands dat transferfouten kan veroorzaken wanneer een kind met Bosnisch als moedertaal Nederlands leert. Hier moet dus rekening mee gehouden worden wanneer er onderzoek wordt gedaan naar een eventuele taalontwikkelingsstoornis bij het kind. Hieronder staan per deelgebied (fonologie, morfologie en syntaxis) kort de verschillen weergegeven. Voor uitgebreidere informatie over het Bosnisch kan paragraaf 2 geraadpleegd worden.

// Fonologie // Alle Bosnische klinkers worden vrijwel op dezelfde manier uitgesproken als de Nederlandse klinkers. De verwachting is dan ook dat er weinig problemen zullen ontstaan bij het verwerven van de klinkers. Aan het begin kunnen NT2-leerders echter moeite hebben met de tweeklanken die in het Nederlands voorkomen. In het Bosnisch wordt elke letter als één klank uitgesproken en bestaan er dus geen tweeklanken. Met enige oefening moet dit probleem te voorkomen zijn. Bijna alle medeklinkers die in het Bosnisch voorkomen, komen ook in het Nederlands voor. Een uitzondering daarop is de /g/ als in het Nederlandse goed of schaap. Deze klank kan daarom enige moeilijkheden opleveren bij het leren van het Nederlands. Deze problemen hoeven dus geen aanwijzing te zijn voor een taalontwikkelingsstoornis.

//Morfologie// Anders dan in het Bosnisch komen in het Nederlands nauwelijks naamvallen meer voor. Het Nederlands kent veel minder inflectie dan het Bosnisch en daarom zullen er waarschijnlijk niet veel problemen optreden bij het verwerven van de Nederlandse morfologie. Wel kan het feit dat het Bosnisch een pro-drop taal is zorgen voor problemen in het Nederlands. In het Nederlands is het namelijk niet toegestaan het onderwerp van een zin weg te laten (met uitzondering van de gebiedende wijs) en dit kan dus resulteren dat Bosnisch sprekende kinderen ten onrechte een onderwerp weglaten en dus ongrammaticale uitingen produceren. Ook dit hoeft niet te duiden op een TOS.

//Syntaxis// Net als in het Bosnisch is de woordvolgorde van het Nederlands SVO. Waar het Bosnisch echter een vrije woordvolgorde tolereert door de rijke inflectie, is dit in het Nederlands niet toegestaan. Het is dus te verwachten dat bij het leren van de Nederlandse taal er fouten worden gemaakt in de woordvolgorde, doordat sprekers van het Bosnisch gewend zijn aan een flexibele woordvolgorde. Verder is het in het Bosnisch niet verplicht om lidwoorden te gebruiken. In het Nederlands kunnen lidwoorden niet weggelaten worden en het is dus te verwachten dat tweede taalleerders hier fouten in zullen maken. In een meer gevorderd stadium kan verwacht worden dat de Bosnische sprekers wel lidwoorden gebruiken, maar de verkeerde vorm wordt gekozen. Dit hoeft wederom niet te wijzen op een TOS.


 * Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen **

Helaas hebben wij geen onderzoek gevonden waarin TOS in het Bosnisch centraal staat. Onderstaande vragen kunnen aan de ouders of tolk gesteld kunnen worden, als eerste aanwijzing of de verwerving van het Bosnisch problematisch verloopt of niet. Wanneer een aantal van deze vragen bevestigend beantwoord kunnen worden, kan er worden overwogen om verder onderzoek naar een eventuele TOS bij het kind uit te voeren.

- Heeft het kind zwakkere sociale vaardigheden dan andere kinderen in het Bosnisch? - Heeft het kind moeite met het verwerven van de Bosnische klanken, in vergelijking met leeftijdgenootjes? - Wanneer ging het kind twee woordjes combineren in zinnen? - Wanneer ging het kind drie of meer woorden combineren in zinnen? - Laat het kind verplichte woorden in een zin wel eens weg? - Heeft het kind moeite met het vervoegen van werkwoorden?

Hierbij kunnen een universele mijlpalen in taalverwerving worden aangehouden als leidraad, zie het schema.

**1. Algemene informatie over het Bosnisch**
Het Bosnisch is een van de standaardvarianten van het Servo-Kroatisch. Bosnisch is een van de officiële talen van Bosnië en Herzegovina en behoort tot de Slavische talen van de Balto-Slavische taalgroep van de Indo-Europese taalfamilie (Ethnologue, 2014). Voordat Joegoslavië in 2003 uit elkaar viel in verschillende landen werd de taal die gesproken werd in dit gebied Servo-Kroatisch genoemd. Na het uit elkaar vallen van Joegoslavië werd dezelfde taal Servisch in Servië genoemd, Kroatisch in Kroatië en Bosnisch in Bosnië en Herzegovina. Ondanks de verschillende namen zijn deze drie talen vrijwel hetzelfde; de sprekers ervan hebben dan ook geen moeite om met elkaar te communiceren. Grammaticale en lexicale verschillen tussen de drie talen zijn te verwaarlozen. Ook de klanken van de talen zijn exact hetzelfde, hoewel er natuurlijk individuele verschillen tussen sprekers kunnen bestaan (Riđanović, 2012). Tegenwoordig wordt Bosnisch door ongeveer 3 miljoen mensen gesproken, waarvan de meeste in Bosnië en Herzegovina wonen en in de Sandzak regio in Servië. Door de vele Bosniërs die tijdens de oorlog het land ontvlucht zijn, wordt de taal ook in andere delen van de wereld gesproken.

In voormalig Joegoslavië worden 3 dialecten gesproken: Stokavian, Kajkavian en Cakavian. Het grootste deel van de regio spreekt het Stokavian-dialect, waar het Bosnisch ook op gebaseerd is. Verder wordt het Kajkavian-dialect voornamelijk gesproken in het noorden van Kroatië. Het Cakavian-dialect wordt voornamelijk gesproken aan de kust van Kroatië en op de Adriatische eilanden (Brown & Alt, 2004).

In de regio waar de standaardvarianten van het Servo-Kroatisch wordt gesproken worden zowel het Latijnse als het Cyrillische alfabet gebruikt. Het Kroatisch gebruikt uitsluitend het Latijnse alfabet, terwijl het Servisch en het Bosnisch beide alfabetten officieel accepteren. Met uitzondering van de Servische entiteit in Bosnië en Herzegovina, wordt vrijwel alleen het Latijnse alfabet gebruikt in het Bosnisch. Het wordt echter geadviseerd om beide alfabetten te leren, omdat documenten van vóór het uiteenvallen van Joegoslavië vaak maar in een schrift beschikbaar zijn (Alexander, 2006). In figuur 1 wordt een overzicht gegeven met het Latijnse alfabet, de Cyrillische tegenhangers en de fonetische weergaven.



//Figuur 1 - Het Latijnse alfabet met de Cyrillische tegenhangers en de fonetische schrijfwijze// ( [] )

**2.1 Fonologie**
Het klanksysteem van het standaard Bosnisch is gebaseerd op het klanksysteem van nieuw-Stokavische Zuidslavische dialecten, waarop ook het klanksystemen van Kroatisch en Servisch zijn gebaseerd. Het klanksysteem bestaat uit vijf klinkers (vocalen) en vijfentwintig medeklinkers (consonanten). Het Bosnisch is een transparante taal en in principe wordt elke klank met één letter verbonden; een letter van het Bosnische alfabet wordt dus altijd min of meer op dezelfde manier uitgesproken. In het Bosnisch zijn geen tweeklanken (diftongen), en ‘stomme klanken’ (gereduceerde vocalen). De enige uitzondering is de letter ‘r’.

//Figuur 2 - Het klanksysteem van het Bosnisch// ( [] )

**Klinkers**

De klinkers die in het Bosnisch voorkomen zijn [a], [e], [i], [o] en [u]. Deze klinkers kunnen op vier verschillende manieren uitgesproken worden: kort, lang, met een stijgende intonatie of met een dalende intonatie. Ongeacht deze verschillende manieren van uitspraak verandert niets aan hun articulatieplaats en vorming. De klinkers kunnen op elke positie in een woord voorkomen: het begin, midden of einde. In tabel 1 zijn de uitspraken van de Bosnische klinkers weergegeven.

// Tabel 1 - Uitspraak van de Bosnische klinkers (Lučić) //

Naast de standaardklinkers kan een /r/ die zich tussen twee medeklinkers in bevindt, zich gedragen als een klinker: de zogenoemde ‘vocalische r [r̥]’. Ook wanneer een /r/ aan het begin van een woord staat, wordt deze als een klinker uitgesproken. Staat de /r/ bij een klinker, dan wordt deze klank als een medeklinker uitgesproken. Wanneer een /r/ als een klinker wordt uitgesproken, is de uitspraak te vergelijken met het Nederlandse //er// in het prefix //ver-//. Voorbeelden van woorden waarin de /r/ zich gedraagt als een klinker zijn //crn// ‘zwart’ en //vrt// ‘tuin’.

Er zijn, zoals eerder vermeld is, geen tweeklanken in de Bosnische taal; alleen de combinatie -ije- heeft vaak de neiging om als één klank uitgesproken te worden (i‿e). Verder geldt overal de regel dat één letter als één klank wordt uitgesproken. Een aantal voorbeelden zijn //ij// (wordt als //ie+j// uitgesproken), //ui// (wordt als //oe+ie// uitgesproken) en //eu// (wordt als //e+oe// uitgesproken).

**Medeklinkers**

Het Bosnisch heeft 25 medeklinkers. De medeklinkers worden naar hun vorming verdeeld in vier klassen: occlusieven (plofklanken), fricatieven (wrijfklanken), affricaten en sonanten. In onderstaande tabel kan de uitspraak van de Bosnische medeklinkers gevonden worden. In de tabel wordt, waar van toepassing, een klank eerst volgens de algemene fonetische transcriptie weergegeven en dan volgens de Slavische schrijfwijze.

//Tabel 2 - Uitspraak van de Bosnische medeklinkers (Lučić)//

**2.2 Morfologie**
Het Bosnisch is een inflectionele taal, wat bekent dat de taal veel naamvallen gebruikt. Het Bosnisch gebruikt de volgende naamvallen: de nominatief, genitief, datief, accusatief, vocatief, instrumentalis en locatief. Verder maakt het Bosnisch onderscheid tussen drie geslachten (mannelijk, vrouwelijk en onzijdig) en tussen enkelvoud en meervoud.

Zelfstandig naamwoorden in het Bosnisch hebben drie grammaticale geslachten: mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. In vrijwel alle gevallen kan het geslacht van een woord afgeleid worden aan de uitgang: zo eindigen vrouwelijke woorden op -a, onzijdige woorden eindigen op -o of -e en de rest van de woorden is mannelijk. Het grammaticale geslacht van het zelfstandig naamwoord kan invloed hebben op morfologie van andere woordsoorten (bijvoeglijke naamwoorden, voornaamwoorden en werkwoorden) in de zin. Verder worden zelfstandig naamwoorden, zoals eerder vermeld, gebruikt in zeven verschillende naamvallen: nominatief, genitief, datief, accusatief, vocatief, instrumentalis en locatief. In tabel 3 zijn voorbeelden te vinden van de vervoeging van zelfstandig naamwoorden.

// Tabel 3 - Vervoeging van zelfstandig naamwoorden in het Bosnisch (Lampitelli) //

Werkwoorden in het Bosnisch worden, net als in de meeste Slavische talen, onderverdeeld in twee grote klassen op basis van aspect: de perfectief en de imperfectief. De perfectief geeft aan dat een actie voltooid is, terwijl de imperfectief een continue, herhaalde of een gebruikelijke actie aangeeft. Verder zijn er zeven tijden in het Bosnisch, waarvan er vier nog steeds met grote regelmaat gebruikt worden (tegenwoordige tijd, voltooide tijd en de toekomende tijd I en II). De overige drie (aoristus, onvolmaakte tijd en plusquam perfect) worden in het hedendaagse Bosnisch nauwelijks meer gebruikt.

Verder is het nog belangrijk om te vermelden dat Bosnisch een pro-drop taal is. Dit betekent dat in sommige gevallen het persoonlijk voornaamwoord niet altijd wordt uitgesproken. Als gevolg hiervan kunnen er zinnen gemaakt worden zonder een onderwerp. De inflectie van een werkwoord bevat echter al informatie over persoon, geslacht en getal, dus er gaat geen informatie verloren.

**2.3 Syntaxis**
Net als in andere Slavische talen is de basiswoordvolgorde in het Bosnisch subject-verb-object (SVO). Het Bosnisch heeft echter, in tegenstelling tot het Nederlands, een rijke inflectionele morfologie die wordt weerspiegeld in de verbuiging van zelfstandig naamwoorden. Ten gevolge hiervan heeft het Bosnisch een zeer vrije woordvolgorde. Elke volgorde van subject, werkwoord en object is correct en de betekenis blijft altijd hetzelfde vanwege de verbuigingen van de woorden. In onderstaand voorbeeld wordt dit nog eens uitgelegd.

(1) Čovjek grize psa //Man bijt hond//

Čovjeka grize pas //Hond bijt man//

De woordvolgorde in beide zinnen is hetzelfde. Beide zinnen betekenen echter iets anders; dit is af te leiden uit de verbuiging van de zelfstandig naamwoorden. De enige woorden waarbij een vaste positie geldt zijn zogenoemde clitics. Deze woorden hebben geen accent en moeten op een bepaalde positie in een zin voorkomen. Een voorbeeld van een clitic in het Nederlands is //ie// (als in //heeft ie//).

In het Bosnisch bestaan de lidwoorden //de, het en een// niet. Bepaalde lidwoorden worden in het Bosnisch meestal vertaald met demonstratieven en onbepaalde lidwoorden worden vertaald met telwoorden (Tanović, 2002). Zo heeft de Bosnische telwoord //jedan// ongeveer dezelfde betekenis als het Nederlandse //een.// In tegenstelling tot het Nederlands is het gebruik van //jedan// in het Bosnisch echter optioneel. Anders gezegd, de lidwoorden hebben in het Bosnisch geen semantische waarden en worden op een andere manier uitgedrukt. Uit een onderzoek naar de verwerving van Engelse lidwoorden bij Bosnische tweede taalsprekers van het Engels van bleek ook dat dit een probleem is bij het verwerven van de taal. Volgens het onderzoek hebben Bosnische sprekers niet genoeg talige achtergrond om lidwoorden te gebruiken, of voelen ze zich simpelweg niet genoodzaakt om lidwoorden te gebruiken omdat dit in de moedertaal ook niet verplicht is (Maslo, 2011).

**3. Verwervingsvolgorde in het Bosnisch**
Er is weinig informatie beschikbaar over de verschillende verwervingsfases in de taalontwikkeling van Bosnische kinderen. Daarom kan er aangenomen worden dat de verwervingsvolgorde volgens dit schema van deze website gebeurt.

Wanneer er meer informatie over dit onderdeel beschikbaar is, zal deze pagina worden aangepast.

**4. Informatie over taalontwikkelingsstoornissen in het Bosnisch**
In een onderzoek van Ognjenovi, Lukatela, Fieldman en Turvey (1983) is gekeken naar de fouten die Bosnische kinderen maken wanneer zij net hebben leren lezen. Uit eerdere onderzoeken bij het Engels met woorden met een CVC-structuur bleek dat: (1) er meer fouten gemaakt werden met klinkers dan met medeklinkers; (2) meer fouten werden gemaakt met medeklinkers aan het begin dan aan het eind van een woord; en dat (3) anders dan bij klinkers, fouten met medeklinkers gebaseerd waren of fonologische verwarring. Uit dit onderzoek bleek echter dat Bosnische kinderen veel minder fouten maakten met klinkers en meer fouten bij het lezen van medeklinkers. Ook werden, in tegenstelling tot het Engels, meer fouten gemaakt met medeklinkers aan het eind dan aan het begin van een woord. De verklaring die hiervoor wordt gegeven is dat de Bosnische spelling transparanter is dan de Engelse spelling en het feit dat klinkers in het Engels minder fonologische waarde hebben dan klinkers in het Bosnisch. Aangezien het Nederlands meer verwant is aan het Engels dan aan het Bosnisch, kan verwacht worden dat ook in het Nederlands een ander foutenpatroon wordt gevonden dan in het Bosnisch. Wanneer er dus fouten worden gemaakt in het lezen van woorden, en deze fouten lijken niet het bestaande patroon te volgen, hoeft dit dus niet perse te wijzen op een leesstoornis.

Helaas is er verder geen informatie over taalontwikkelingsstoornissen in het Bosnisch gevonden. Wanneer er meer informatie beschikbaar is, zal dit onderdeel worden aangevuld.

**5. Slotopmerkingen**
Deze Wiki geeft geen volledig beeld van het Bosnisch, maar licht de belangrijkste punten uit de taal toe. De pagina kan gebruikt worden bij het achterhalen van een taalontwikkelingsstoornis bij een kind met Bosnisch als moedertaal. Door inzicht te krijgen in de verschillen tussen het Bosnisch en het Nederlands kan bepaald worden of een achterstand in het Nederlands mogelijk te wijten is aan een taalontwikkelingsstoornis of dat het waarschijnlijker is dat bepaalde fouten in uitingen het gevolg zijn van transfer vanuit de moedertaal.

Bij het samenstellen van deze pagina is gebruik gemaakt van onderstaande literatuur. Aangezien het Bosnisch nauw verwant is aan het Servisch, kan de Wikipagina over het @Servisch ook nog nuttige informatie bevatten.

**6. Gebruikte literatuur en websites**
Alexander, R. (2006). //Bosnian, Croatian, Serbian, a Grammar.// The University of Wisconsin Press, London.

Brown, W. and Alt, T. (2004). //A Handbook of Bosnian, Serbian and Croatian.// SEELRC.

Lampitelli, N. (no date). The Basic Elements of Inflection: Morphophonology of Bosnian Nouns. //Université Paris Diderot-Paris 7 & Université d’Orléans//

Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2014. Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: [].

Lučić, R. (no date). Bosnisch. Bezocht op 12-01-2015. < [] >

Maslo, A. (2011). //On the Acquisition of English Articles with Bosnian L2 Learners of English.// In: 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics (FLTAL’11), 5-7 May 2011, Sarajevo.

Ognjenovi, V., Lukatela, G., Fieldman, L. B. and Turvey, M. T. (1983). Misreadings by beginning readers of Serbo-Croatian. //The Quarterly Journal of Experimental Psychology,// 35(1), 97-109.

Riđanović, M. (2012). Bosnian for foreigners. //Spirit of Bosnia (Duh Bosne)//, 7(3), 1-5.

Tanović, M. (2002). //Gramatika englesskog jezika.// Fakultet humanističkih nauka Univerziteta ‘Džermal Bijedić’ u Mostaru, Mostar

Wikipedia. (2015). Bosnian Language. Bezocht op 10-01-2015. < [] >

Wikipedia. (2015). Serbo-Croatian Grammar. Bezocht op 13-01-2015. < [] >