Tigrinya

Auteurs van deze pagina: Tyche Grijns, Ayelet Karo en Soraya Hoegee toc

**Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer**
Het Tigrinya verschilt in een aantal opzichten van het Nederlands, op zodanige wijze dat er problemen kunnen ontstaan op het gebied van fonologie, morfologie en syntaxis. Als u onderstaande problemen constateert bij een jonge leerder van het Nederlands met het Tigrinya als moedertaal, hoeft dat dus niet per se te wijzen op een TOS.

//Fonologie// Een leerder met Tigrinya als moedertaal kan moeite hebben met de klanken [y], [ɪ], [ʏ], [ɛ], [ɔ], [œ] en [a], omdat deze niet voorkomen in het Tigrinya. Een kind kan ook moeite hebben met medeklinkerclusters, omdat deze niet voorkomen in het Tigrinya.

//Morfologie// Er worden niet heel veel problemen verwacht (behalve de ‘normale’ problemen die veel NT2’ers ervaren), hoewel het Tigrinya eigenschappen heeft die het Nederlands helemaal niet kent (bijvoorbeeld het gebruik van naamvallen).

//Syntaxis// Een kind zou moeite kunnen hebben met de wissel van de persoonsvorm en het onderwerp in gesloten vragen: “//Hij heeft mijn zus gezien// // à Heeft hij mijn zus gezien?//”.

//Pragmatiek// Er is te weinig bekend over de pragmatiek in het Tigrinya om hier een degelijke uitspraak over te doen. Wel is het goed om te weten dat het veranderen van het geslacht van een woord gebruikt kan worden om iemand te beledigen of juist om affectie te tonen. Mogelijk doet een kind dit dus bewust, als het in eerste instantie een foutief geslacht lijkt te kiezen in een Nederlandse constructie.

Vragen die gesteld kunnen worden in relatie tot problemen in het Nederlands. Wanneer hier vaak ‘ja’ op wordt geantwoord, is er mogelijk sprake van een negatieve transfer vanuit het Tigrinya:

* Fonologie Heeft het kind problemen met de uitspraak van de Nederlandse klanken [y], [ɪ], [ʏ], [ɛ], [ɔ], [œ] en [a]? Heeft het kind moeite met de medeklinkerclusters?

* Morfologie Ontstaan er moeilijkheden bij het kiezen van een suffix van de naamwoorden in het Nederlands?

* Syntaxis Worden de persoonsvorm en onderwerp vaak omgewisseld in gesloten vragen door het kind?

**Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen**
Om u behulpzaam te zijn bij het onderscheiden van geproduceerde fouten in het Nederlands naar mogelijke oorzaak, is onderstaande vragenlijst per talig kenmerk (fonologie, morfologie, syntaxis en pragmatiek) opgesteld. Helaas is er geen onderzoek gedaan naar taalontwikkelingsstoornissen in het Tigrinya. Hierdoor kunnen er geen uitspraken gedaan worden over specifieke TOS-elementen in deze taal. Op basis van algemene TOS-kenmerken kan het volgende gevraagd worden aan de ouders. De vragen vormen slechts een leidraad om NT2-fouten te onderscheiden van TOS-fouten.

Vragen die gesteld worden in relatie tot problemen in het Tigrinya. Wanneer hier vaak ‘ja’ op wordt geantwoord, is er mogelijk sprake van TOS.

 * Fonologie Heeft het kind moeite met de uitspraak van klanken in het Tigrinya, terwijl andere kinderen van dezelfde leeftijd deze problemen niet ervaren?

* Morfologie  Heeft het kind moeite met het vervoegen van naamwoorden en werkwoorden? Heeft het kind moeite met onderscheid maken tussen de naamvallen? Heeft het kind moeite met het gebruiken van de juiste vorm van het persoonlijk voornaamwoord?

* Syntaxis <span style="font-family: Arial,sans-serif; font-size: 10pt;">Heeft het kind moeite met het kiezen van de juiste morfemen/affixen om ontkenningen en vraagzinnen te formuleren?

1. Algemene informatie over het Tigrinya
Tigrinya is een van de meest gesproken Semitische talen ter wereld, naast het Arabisch (206 miljoen sprekers), Amhaars (27 miljoen sprekers) en Ivriet (7 miljoen sprekers) en heeft ongeveer 7 miljoen sprekers. Sinds de onafhankelijkheid van Eritrea in 1993 is Tigrinya steeds belangrijker geworden. Er bestaat geen officiële nationale taal in Eritrea, maar Tigrinya komt wel in de buurt. Het wordt door meer dan de helft van de bevolking in Eritrea gesproken en het wordt ook in Tigray, de meest noordelijke provincie in Ethiopië, gesproken.

Het Tigrinya wordt geschreven in het Ge’ez schrift, een schrift dat oorspronkelijk ontwikkeld is om het Ge’ez te schrijven, een oude semitische taal. Dit schrift wordt ook gebruikt voor verschillende andere talen in Ethiopië en Eritrea. Het schrift kent meer dan 200 tekens en het bijzondere aan dit schrift is dat elk teken een lettergreep representeert. Elk teken is te zien op Afbeelding 1. Omdat elk teken een syllabe representeert, kan het Ge’ez schrift eigenlijk geen alfabet genoemd worden. Het is een syllabisch schrift.
 * Het schriftsysteem**



2. Specifieke informatie over het Tigrinya
//Uitspraak// Het Tigrinya heeft een symmetrisch klinkersysteem van zeven klinkers. In Tabel 1 staan deze weergeven aan de hand van de eigenschappen //openness// en plaats. Behalve voor [ ɑ̈ ] en de schwa geldt dat alle klinkers ook een verlengde variant hebben. Van deze twee klinkers is bovendien niet bekend waar in de mond zij precies worden gearticuleerd. De klinkers die het Nederlands wel heeft en het Tigrinya niet zijn [y], [ɪ], [ʏ], [ɛ], [ɔ], [œ] en [a].
 * Fonologie**
 * Tabel 1 ||
 * //Klinkerinventaris Tigrinya// ||
 * || **Front**  ||  **Central**  ||  **Back**  ||
 * **Close** || //i//  ||   ||  //u//  ||
 * || //e//  ||  // ə //  ||  //o//  ||
 * ||  ||  // ɑ̈ //  ||   ||
 * **Open** ||  ||  // ɑ //  ||   ||

Er zijn 41 medeklinkers in het Tigrinya, die in Tabel 2 te zien zijn. Medeklinkers die het Tigrinya niet kent en het Nederlands wel zijn [ ɣ ] als in //gat,// [ ɦ ] als in //hand,// [ ŋ ] als in //slang// en [ ʋ ] als in //wie.// Andersom zijn in het Tigrinya de emphatische medeklinkers opvallend. Deze klanken, ook wel ejectieven genoemd, worden uitgesproken door de rug van de tong naar achteren te trekken tijdens het uitspreken van de klank. Het Nederlands kent dit soort klanken niet.

x ’ ||   ||   h ’  || //Syllabestructuur// Medeklinkerclusters bestaan, anders dan in het Nederlands, niet in het Tigrinya. Klinkerassimilatie en -deletie komen wel voor. De taal kent dan ook slechts twee mogelijke syllabestructuren: CV en CVC. Als een woord met twee of drie medeklinkers eindigt, wordt er aan het eind een extra klinker ([i] of [ ə ]) toegevoegd. In het Nederlands zou deze regel dus overgenomen kunnen worden (Herfst > herfsti).
 * Tabel 2. ||
 * Medeklinkerinventaris Tigrinya ||  ||||   ||   ||   ||   ||   ||   ||
 * || **Bilabiaal**  ||  **Labio-dentaal**  ||  **Den-taal**  ||||  **Alveo-lair**  ||  **Postal-veolair**  ||  **Labiovelair**  ||  **Palatal**  ||  **Velair**  ||  **Pharyn-gaal**  ||  **Glottaal**  ||
 * **Plosief** || p / b  ||   ||  t / d  ||   ||||   ||  kʷ / gʷ  ||  č / ǧ  ||  k / g  ||   ||  ʔ  ||
 * **Ejectief** ||  p ’  ||   ||   t ’  ||   s ’  ||||   ||   kʷ ’, xʷ ’  ||   ᵗš ’  ||   k ’
 * **Fricatief** || β  ||   f / v   ||   ||  s / z  |||| <span style="color: #000000; display: block; font-family: Times New Roman; font-size: 16px; text-align: center;">ʃ / ʒ  ||  xʷ  ||  š / ž  ||  x  ||  ħ / ʕ  ||  h  ||
 * **Nasaal** || m  ||   ||  n  ||   ||||   ||   ||  ɲ  ||   ||   ||   ||
 * **Triller** ||  ||   ||  r  ||   ||||   ||   ||   ||   ||   ||   ||
 * **Approximant** ||  ||   ||   ||   ||||   ||  w  ||  j  ||   ||   ||   ||
 * **Laterale** **approximant** ||  ||   ||  l  ||   ||||   ||   ||   ||   ||   ||   ||

//Klemtoon// Het Tigrinya maakt geen gebruik van toon en over de rol van klemtoon is te weinig bekend om daar een uitspraak over te kunnen doen.

//Naamwoorden// Het Tigrinya heeft zowel mannelijke als vrouwelijke zelfstandige naamwoorden. Het geslacht is echter niet aan het woord zelf te zien, maar komt tot uiting in lidwoorden en bijvoeglijk naamwoorden. Het meervoud wordt gevormd door de suffixen //-at// (bij woorden eindigend op een medeklinker), //-tat// (bij woorden eindigend op een klinker) en //-tot// (bij woorden eindigend op //-ay//). Een verschil met het Nederlands is dat het suffix niet gekozen wordt aan de hand van de vorm van het enkelvoud, maar aan de hand van de klasse waartoe het naamwoord behoort. Het Tigrinya volgt een nominatief-accusatief naamvalsysteem, net als het Nederlands. Naamval wordt echter alleen uitgedrukt in de voornaamwoorden (met onderscheid tussen nominatief, accusatief en genitief), de lidwoorden (nominatief en accusatief) en in pronominale affixen die aan het werkwoord geplakt worden.
 * Morfologie**

//Werkwoorden// Werkwoorden bestaan uit een aantal radicalen (de ‘wortels’ van de taal). Als eerste bestaat het werkwoord uit een stam met daarin de betekenis van het woord. Deze bestaat vaak uit drie medeklinkers. Dan is er een uitgang op basis van tense, aspect en mood en tot slot een uitgang die de persoon uitdrukt. De werkwoorden worden ingedeeld in een aantal klassen op basis van het soort stam, waarbij elke klasse vervolgens zijn eigen set uitgangen heeft. De werkwoorden ondergaan flexie voor het uitdrukken van valentie (het aantal argumenten inclusief het subject dat bij het werkwoord hoort), tempus, aspect, modus en persoon. Werkwoordelijke vormen die het Tigrinya gebruikt zijn de praesens, het imperfectum, de imperatief, de jussieve wijs en het gerundivum. Deze laatste vormen bestaan in het Nederlands niet als aparte werkwoordsvorm. Het gerundivum wordt, zoals in veel Ethiosemitische talen, gebruikt om het resultaat van een handeling in het verleden uit te drukken of om een gelijktijdige handeling of status te benoemen. Ook de jussieve wijs kent het Nederlands niet expliciet. Deze modus kan gezien worden als aanvulling op de imperatief: waar de gebiedende wijs zich richt op de tweede persoon (Pas op! > Jij moet oppassen.), is de jussieve wijs in het Tigrinya gericht op de eerste en derde persoon (Pas op! > Ik/Hij/Zij moet oppassen.). Het is dan wellicht ook niet vreemd dat de morfologische vervoegingen van de jussieve wijs en de imperatief in het Tigrinya niet veel van elkaar verschillen. Een ander verschijnsel dat het Nederlands niet als frequent grammaticaal element heeft, is reduplicatie. Dit komt in het Tigrinya binnen werkwoorden voor om wederkerigheid aan te duiden binnen de actie die het werkwoord uitdrukt. Voorbeeld 1 laat de basisvorm zien en voorbeeld 2 de geredupliceerde variant:

//1. Baräkä// ‘Hij zegende’ //2. täbäraräk// ‘Zij zegenden elkaar’

//Persoonlijke voornaamwoorden// Het Tigrinya maakt gebruik van een complexe set van maar liefst 20 verschillende persoonlijke voornaamwoorden. Het is voor deze pagina te complex om alle vormen te benoemen, maar kort gezegd zijn de volgende aspecten van invloed op de vorming van het persoonlijke voornaamwoord: getal, persoon, geslacht, deferentie (de psychologische of pragmatische afstand tussen de spreker en de aangesprokene) en het al dan niet in de vocatief aangesproken zijn van de luisteraar. Teferra en Beyl (1978) geven de mogelijke eigenschappen van deze vijf variabelen zoals hieronder in voorbeeld 3 staat beschreven. Voor meer informatie wordt dan ook verwezen naar het artikel van deze twee auteurs: //Personal Pronouns in Tigrinya.//

3. Getal: enkelvoud/meervoud Persoon: eerste/tweede/derde Geslacht: mannelijk/vrouwelijk Vocatief: +vocatief/-vocatief Deferentie: informeel/matig-informeel/formeel

In het Tigrinya wordt de SOV volgorde gehanteerd: subject – object – werkwoord. Het hoofd wordt in zinsdelen steeds ná de modificeerder geplaatst, net als in het Nederlands (‘groene deur’ in plaats van ‘deur groene’).
 * Syntaxis**

//Ontkenning// Voor zelfstandig naamwoorden, voornaamwoorden, bijvoeglijke voornaamwoorden en werkwoorden is er een negatie-affix bestaand uit twee delen (vergelijk het 'ne ... pas' in het Frans): //`ay=…-(////ə)n//, zoals voorbeeld 4 en 5:

4. `//ay=y////ə≡mäṣ:////ə`≡=////ən,// ‘Hij komt niet’. //5. `ay=fälät'ä-n.// ‘Hij wist het niet’.

//Vraagzinnen// Om gesloten vragen te formuleren, wordt het morfeem //do// aan het bevraagde woord geplakt, zie voorbeeld 6.

//6. ḥaftäy-do rǝ’ixi.// ‘Heb je mijn zus gezien?’

Bij het beantwoorden van ja/nee-vragen is het gebruikelijk het werkwoordelijke deel uit de vraagzin te herhalen, zoals in voorbeeld 7 en 8.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">7. //sərah̥ yəbäzh̥akka dəyyu// ‘Heb je teveel werk?’ <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">8. //'əwwa yəbäzh̥anniyyu// ‘Het is teveel voor mij, ja het is.’

//Bijzinnen// Ondergeschikte bijzinnen worden altijd vóór de hoofdzin geplaatst.

Concrete informatie over pragmatiek in het Tigrinya is niet gevonden. Brindle (2006) noemt echter een interessant fenomeen wat betreft het pragmatische gebruik van geslacht. Dit kan namelijk ingezet worden om de houding van de spreker ten opzichte van de luisteraar te veranderen. Om iemand te beledigen kan een eigenlijk mannelijk woord als vrouwelijk vervoegd worden, terwijl andersom een bijvoeglijk naamwoord als compliment of als teken van affectie ingezet kan worden door het een vrouwelijk vorm te geven als er naar een man verwezen wordt, en vice versa.
 * Pragmatiek**

3. Verwervingsfases van bovengenoemde domeinen in het Tigrinya
Helaas is er geen informatie beschikbaar over de verschillende verwervingsfases in het Tigrinya. Het is een taal waar nog weinig onderzoek naar is gedaan, buiten typologisch onderzoek. Totdat er meer informatie over bekend is, wordt ervan uitgegaan dat kinderen zich houden aan het schema dat op deze Wiki staat.

4. Onderzoek naar taalontwikkelingsstoornissen in het Tigrinya
Ook voor taalontwikkelingsstoornissen in het Tigrinya geldt dat er nog geen onderzoek naar is gedaan.

5. Slotopmerkingen en literatuurverwijzingen
Er zijn verscheidene artikelen over het Tigrinya geschreven, maar veel daarvan was helaas niet bruikbaar voor deze Wiki. Dit komt omdat het in talen is geschreven die wij niet machtig zijn (Duits, Frans), maar ook veel in het Tigrinya zelf.

Brindle, J.A. (2006). Uncovering regularities: On Bare and Evaluated Controllers in Tigrinya. //Proceedings of the 13th International Conference on Head-Driven Phrase Structure Grammar//, 381-401. CSLI Publications. Brown, K. & Ogilvie, S. (2009). //Concise Encyclopedia of Languages of the World.// Oxford: Elsevier. Leslau, W. (1992). //Gurage Studies: Collected Articles.// Wiesbaden: Otto Harassowitz Verlag. Van Lingen, M. (2015). //Tigrinya//. Geraadpleegd van [] Teferra, T. & Beyl, D. (1978). Personal Pronouns in Tigrinya: A Socio-Linguistic Study. //Ethiopianist Notes, 2//(3), 61-68. Weldeyesus, W.M. (2004). Case Marking Systems in Two Ethiopian Semitic Languages. //Colorado Research in Linguistics, 17//, 1-12. Weninger, S., Khan, G., Streck, M.P., & Watson, J.C.E. (2011). //The semitic languages: an international handbook.// [eBook],Berlijn, Duitsland: De Gruyter Mouton. Zitouni, I. (Ed.). (2014). //Natural language processing of semitic languages//. Berlin: Springer.